Bütün insanlığın ortak mirası olarak kabul edilen evrensel
değerlere sahip kültürel ve doğal sitleri dünyaya tanıtmak, toplumda sözkonusu
evrensel mirasa sahip çıkacak bilinci oluşturmak ve çeşitli sebeplerle bozulan,
yokolan kültürel ve doğal değerlerin yaşatılması için gerekli işbirliğini
sağlamak amacıyla UNESCO’nun 17 Ekim – 21 Kasım 1972 tarihleri arasında Paris’te
toplanan 16. Genel Konferansında sorunun uluslararası bir sözleşme konusu
yapılmasına karar verilmiş ve 16 Kasım 1972’de “Dünya Kültürel ve Doğal
Mirasının Korunmasına Dair Sözleşme” kabul edilmiştir. Türkiye, bu sözleşmeyi 23
Mayıs 1982 tarihinde onaylanmış ve 1983 yılında Resmi Gazetede yayınlanarak
yürürlüğe girmiştir.
2000 yılı sonu itibariyle Dünya genelinde Dünya Miras
Listesine kayıtlı 690 kültürel ya da doğal varlık bulunmaktadır. Bunların 530
tanesi kültürel/arkeolojik sit, 137 tanesi doğal sittir. 23 tanesi ise karma
(kültürel/doğal) sittir. Her yıl gerçekleşen Dünya Miras Komitesi toplantıları
ile bu sayı artmaktadır.
Ülkemiz, Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Genel
Müdürlüğünün sorumluluğu altında yürüttüğü çalışmalar neticesinde bugüne kadar
Dünya Miras Listesine 9 adet varlığımızın alınmasını sağlamıştır.
Bu varlıklardan; İstanbul, Safranbolu, Boğazköy, Nemrut Dağı,
Xanthos-Letoon, Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası, Truva Arkeolojik Kenti
kültürel, Pamukkale ve Göreme-Kapadokya hem kültürel, hem doğal miras olarak
listeye alınmıştır.
Dünya Miras Listesindeki Doğal ve Kültürel Varlıklarımız
Sıra : 356 Niteliği : Kültürel Varlığın Adı : İstanbul’un Tarihi Alanları Dünya Miras Listesine Alınma Tarihi : 6.12.1985
Sıra : 357 Niteliği : Doğal / Kültürel Varlığın Adı : Göreme ve Kapadokya Milli Parkı Dünya Miras Listesine Alınma Tarihi : 6.12.1985
Sıra : 358 Niteliği : Kültürel Varlığın Adı : Divriği Ulu Cami ve Darüşşifası Dünya Miras Listesine Alınma Tarihi : 6.12.1985
Sıra : 377 Niteliği : Kültürel Varlığın Adı : Hattuşaş (Boğazköy) Dünya Miras Listesine Alınma Tarihi : 28.11.1986
Sıra : 448 Niteliği : Kültürel Varlığın Adı : Nemrut Dağı Dünya Miras Listesine Alınma Tarihi : 11.12.1987
Sıra : 484 Niteliği : Kültürel Varlığın Adı : Xanthos-Letoon Dünya Miras Listesine Alınma Tarihi : 9.12.1988
Sıra : 485 Niteliği : Doğal / Kültürel Varlığın Adı : Pamukkale – Hierapolis Dünya Miras Listesine Alınma Tarihi : 9.12.1988
Sıra : 614 Niteliği : Kültürel Varlığın Adı : Safranbolu Şehri Dünya Miras Listesine Alınma Tarihi : 17.12.1998
Sıra : 849 Niteliği : Kültürel Varlığın Adı : Truva Arkeolojik Kenti Dünya Miras Listesine Alınma Tarihi : 2.12.1998
Uygarlıkların beşiği olarak çok zengin bir kültürel ve tarihi
mirasa sahip olan Ülkemizin bu zenginlikleri eşsiz doğal güzelliklerle de
desteklenmektedir.
Bir çok dünya ülkesi için 9 adet varlığın Dünya Miras
Listesinde yer alması ülke ve dünya ölçeğinde sayısal olarak yeterli
görülebilecekken, Türkiye’nin sahip olduğu zenginlikler dikkate alındığında bu
sayının olması gerekenin çok altında olduğu açıktır. Tarihin her döneminde
farklı uygarlıklara ev sahipliği yapmış olan Anadolu’daki bu uygarlıklara ait
mimari ve yöresel çeşitlilikleri, farklı bölgeleri ve farklı kültürlerin
tanıtımı ve yansıtılması açısından bu sayı yetersiz kalmaktadır.
Dünya Miras Listesinde yer alan 9 varlığın yanısıra UNESCO
Dünya Miras Endikatif (Geçici) Listesinde yer alan Efes ve Karain örenyerlerine
ait adaylık dosyaları UNESCO Dünya Miras Merkezine gönderilmiştir.
Diğer yandan Dünya Miras Listesinde daha fazla kültürel ve
doğal varlıkla temsil edilebilmemiz için gerekli olan geçici liste (endikatif
liste) UNESCO Genel Müdürü Mr. Koichiro Matsuura’ya bizzat sunulmuştur. Bu
listede 2 doğal külterel alan, 2 kültürel peyzaj alanı, 12 kültürel varlık olmak
üzere toplam 16 adet varlık bulunmaktadır.
UNESCO Dünya Miras Merkezi’nce onaylanan bu listede yer alan
varlıklara ilişkin dosyalar kapsamlı olarak hazırlanacak ve Dünya Miras
Komitesinin onayına sunulacaktır. Bu aşama oldukça uzun bir süreç olup, Dünya
Miras Merkezinin uygun görüşü ve ICOMOS (Uluslararası Anıtlar ve Sitler Konseyi)
ve/veya IUCN (Uluslararası Dünya Doğayı Koruma Birliği) uzmanların yerlerinde
inceleme yapmalarını takiben büro ve komitenin onayı ile Dünya Miras Listesine
alınmaları mümkün olabilecektir.
Liste hazırlanırken önerilen varlıkların, mimari, tarihi,
estetik ve kültürel değerlerinin yanısıra ekonomik, sosyal, sembolik ve felsefi
özellikleri de dikkate alınmıştır. Ülkemizde Dünya Miras Listesinde olması
gerektiğini düşündüğümüz onlarca varlık bulunmakla birlikte UNESCO’ya taraf
ülkelerin Dünya Miras Listesinde dengeli olarak yer almalarına önem
verildiğinden, arzu edilenden daha az sayıda varlık bu aşamada geçici listede
yer almaktadır.
Amacımız; bu evrensel kültür değerlerimizin özellik ve
güzelliklerin Dünyaya tanıtılması ve uluslararası katkılarla korunarak gelecek
kuşaklara en iyi ve korunmuş şekilde aktarılmasıdır.
Dünya Miras Merkezince 2000 yılı içinde onaylanan Geçici
(Endikatif) Listede aşağıdaki varlıklarımız yer almaktadır.
1) Selimiye Cami ve Külliyesi (16. yy)
2) Bursa ve Cumalıkız Osmanlı Kentsel ve Kırsal Yerleşimleri
(13. yy. 15. yy)
7) Harran ve Şanlıurfa Yerleşimleri (17. yy – 19. yy)
8) Diyarbakır Kalesi ve Surları (12. yy)
9) Mardin Kültürel Peyzaj Alanı (13. yy)
10) Ahlat Eski Yerleşimi ve Mezar Taşları (12. yy – 13. yy)
11) Sümela Manastırı (5. yy – 19. yy)
12) Alahan Manastırı (7. yy)
13) St. Nicholas Kilisesi (7. yy – 8. yy)
14) St. Paul Kilisesi, St. Paul’s Kuyusu ve Çevresi
15) Kekova
16) Güllük Dağı – Termessos Milli Parkı
1- Selimiye Camii ve Külliyesi
Yeri : Marmara Bölgesi Boylam : 260 34’ Doğu Enlem : 410 41’ Kuzey Kriter : a) i, ii, iii, iv, Kültürel
Mimar Sinan’ın Ustalık Dönemi eseri ve mimarlık sanatının en
görkemli örneklerinden biri olan Selimiye Camii ve Külliyesi 16. yy.’da Sultan
III. Selim adına yaptırılmıştır. Ustalık, işçilik ve malzemesi ile Türk mermer
işlemeciliğinin seçkin bir örneği olarak adaylık için önerilmektedir.
2- Bursa ve Cumalıkızık Osmanlı Kentsel ve Kırsal
Yerleşimleri
Yeri : Marmara Bölgesi Boylam : 290 04’ Doğu Enlem : 400 12’ Kuzey Kriter : a) i, iii, iv, Kültürel
İlk kez M.Ö. 200 yılında yerleşim görmüş olan Bursa, Roma ve
Bizans dönemlerinden sonra Osmanlıların ilk başkenti olarak en görkemli
yıllarını yaşamıştır. Osmanlıların ilk altı padişahı döneminde yapılmış olan 127
cami, 45 türbe, 34 medrese, 25 han, 37 hamam ve 14 imarethane ile Bursa Merkezi
ve Osmanlıların Bursa’yı fethi sırasında lojistik destek görevi gören
gelenekleri, geleneksel mimarisi ve yaşam biçimi ile Osmanlı köyü olarak yaşayan
Cumalıkızık Köyü adaylık listesinde yer almaktadır. Özellikle Bursa İl
merkezinin listede yer alması Türk-İslam mimarlığının dünyaya tanıtımı açısından
da yararlı olacaktır.
3- Konya Selçuklu Başkenti
Yeri : Orta Anadolu Bölgesi Boylam : 320 30’ Doğu Enlem : 370 52’ Kuzey Kriter : a) i, ii, iv, Kültürel
12. ve 13. yy’da Selçuklu Türklerinin başkenti olan Konya,
Selçukluların Asya’dan getirdiği sanatsal öğelerin ve taş işçiliğinin en
görkemli eserlerini barındırır.
Konya Kalesi, Alaaddin Camii, Sırçalı Medrese ve birçok irili
ufaklı camii ve mezar Konya’daki Selçuklu anıtlarının örnekleridir. Halen
yaşayan bir kent olarak Selçuklu mimarisi, uygarlığı ve kültürel geleneklerinin
tek örneğidir.
4- Alanya Kalesi ve Tersanesi
Yeri : Akdeniz Bölgesi Boylam : 310 59’ Doğu Enlem : 360 32’ Kuzey Kriter : a) iii, iv, Kültürel
Alanya’nın Helenistik dönemlere dek tarihlenen kalesi Roma,
Bizans ve son olarak da Selçuklulara ev sahipliği yapmıştır. Kalede bulunan
Selçuklu sarnıcı, Bizans Kilisesi, Sultan Sarayı ve Selçuklu hamamı kalıntıları
geleneksel kent dokusuyla bütünleşmiştir. Tarihi Alanya Tersanesi ise
Selçuklular tarafından yapılmış ve bugüne dek korunabilmiş tek tersane olma
özelliğini taşımaktadır.
5- Selçuklu Kervansarayları (Denizli-Doğubeyazıt Güzergahı)
Yeri : Güzergah Anadolu’da
Batı-Doğu yönünde uzanmaktadır. Kriter : a) ii, iii, iv, Kültürel
Orta Asya’daki göçebe Türk boylarının geleneksel yaşam
biçiminden esinlenerek Selçuklu Dönemi kültür ve mimarisinde önemli bir yer
tutmuş olan kervansaraylar ve hanlar en çok bu dönemde çeşitlenmiş ve Anadolu
mimarisini de etkilemiştir. Ülkemizin sınırla dışında Asya’ya da uzanan bu
güzergah üzerinde yer alan kervansaray ve hanlar Denizli-Doğubeyazıt kervan yolu
örneklenerek Dünya Miras Listesine “Kültürel Peyzaj” olarak önerilmektedir.
Öneri Güzergahta Yer Alan Önemli Han ve Kervansaraylar
Akhan
Pınarbaşı Han
Eğridir Han
Pınarpazarı Hanı
Kantarcı Han
Obruk Han
Oklu Han
Sultan Han (2)
Akhan
Ağzıkarahan
Sünnetli Han
Sikre Han
Ertokuş Han
Kireli Han
Elikesik Han
Kavak Han
Kuruçeşme Han
Altınapa Han
Sadettin Han
Zincirli Han
Akbaş Han
Öresin Han
Han Camisi
Sultan Han
Şahruk Köprüsü Han
Lala Kervansarayı
Gedik Han
Latif Han
Mugar Han
Cibci Han
Pervane Han
Kargı Han
Köprüköyü Hanı
Mamahatun Kervansarayı
Hacı Bekir Han
6- İshak Paşa Sarayı
Yeri : Doğu Anadolu Bölgesi Boylam : 440 08’ Doğu Enlem : 390 31’ Kuzey Kriter : a) i, iii, iv, Kültürel
18. yy’da inşa edilen ve Topkapı Sarayı’nın küçük bir örneği
olan İshak Paşa Sarayı taş oymacılığı ve bezemelerinde hanlar ve kervansaraylar
güzergahı üzerinde yer alması nedeniyle İran’dan Anadolu Selçuklu devletine,
Gürcistan’dan Kafkasya’ya kadar çok değişik kültürlerin izlerini taşımaktadır ve
özellikleri ile Dünya Miras Listesine önerilmektedir.
7- Harran ve Şanlıurfa Yerleşimleri
Yeri : Güney Doğu Anadolu Bölgesi
Kriter : a) i, ii, iii, iv, Kültürel
Peygamberler Şehri olarak bilinen Şanlıurfa, Yukarı
Mezopotamya’nın bereketli ovalarında kurulmuş tarihi bir yerleşimdir ve yöresel
mimari ve geleneksel taş işçiliğinin en güzel örnekleri olan çok sayıda tarihi,
dini, resmi ve sivil mimari örnekleriyle bezenmiştir.
Kentin güneyinde yer alan Harran ise tarihi şehir surları,
geleneksel konik çatılı kerpiç evleri ve birçok İslam alimini yetiştiren Harran
İslam Üniversitesi ile benzersizdir.
8- Diyarbakır Kalesi ve Surları
Yeri : Güney Doğu Anadolu Bölgesi
Boylam : 400 14’ Doğu Enlem : 370 55’ Kuzey Kriter : a) i, iii, v, Kültürel
Diyarbakır Kalesi 5.500 metre uzunluğundaki surları ile
Dünyada Çin Seddi’nden sonraki en uzun ve en korunmuş şehir surları ve hala
yaşattığı ortaçağ havası ile Dünya Miras Listesine önerilmektedir.
9- Mardin
Yeri : Güney Doğu Anadolu Bölgesi
Boylam : 400 44’ Doğu Enlem : 370 19’ Kuzey Kriter : a) ii, iii, iv, Kültürel (Kültürel Peyzaj Alanı)
Doğal yapı ile insan etkileşimi sonucu ortaya çıkan taş
mimarisinin benzersiz dini ve geleneksel yapılarını barındıran Mardin, bir
ortaçağ kenti görünümüyle “kültürel peyzaj alanı” olarak Dünya Miras Listesine
önerilmektedir.
http://www.nuvis.com.tr/mardin
10- Ahlat Eski Yerleşimi ve Mezar Taşları
Yeri : Doğu Anadolu Bölgesi Boylam : 420 30’ Doğu Enlem : 380 45’ Kuzey Kriter : a) i, iii, Kültürel
Van gölü kıyısında yer alan ve tarihi Urartulara kadar inen
Ahlat yerleşimi ve Selçuklu dönemi taş işçiliği, inanışları ve yaşam biçimini en
güzel şekilde yansıtan mezar taşları ve anıt eserleri ile Dünya Miras Listesine
önerilmektedir.
11- Sümela Manastırı
Yeri : Karadeniz Bölgesi Boylam : 390 02’ Doğu Enlem : 400 48’ Kuzey Kriter : a) i, iii, iv, Kültürel
Altındere vadisi’nin dik yamaçlarında doğal yapı ile
bütünleşen manastır kompleksi tasarım, malzeme, mimarlık ve işçilik açısından
eşsiz bir yapı olarak adaylar arasında yer almaktadır.
12- Alahan Manastırı
Yeri : Akdeniz Bölgesi Boylam : 320 31’ Doğu Enlem : 370 52’ Kuzey Kriter : a) i, iii, iv, Kültürel
M.Ö. 5. yy başlarında yapıldığı bilinen ve doğal yapı ile
bütünleşmiş olan Alahan Manastırı, bir manastır ve ona bağlı kilise ile
müştemilat yapılarından oluşmakta ve malzeme, tasarım ve yapıdaki süslemeleri
ile Bizans Dönemi dini mimarisinin ender örneklerinden biri olarak Dünya Miras
Listesine önerilecek adaylar arasındadır.
13- St. Nicholas Kilisesi
Yeri : Akdeniz Bölgesi Boylam : 360 7.5’ Doğu Enlem : 290 58’ Kuzey Kriter : a) iii, iv, Kültürel
Milattan önce 5. yy’a ait bir Likya yerleşimi olan Myra antik
kenti ve kentte yer alan St. Nicholas Kilise kompleksi ve farklı dönemlere ait
yapılar barındıran Bizans dini mimarisinin önemli bir örneğidir.
14- St. Paul Kilisesi, St. Paul Kuyusu ve Çevresi
Yeri : Akdeniz Bölgesi Kriter : a) ii, iii, iv, Kültürel
St. Paul’un doğum yeri olarak bilinen Tarsus St. Paul Kilisesi
ve kuyusu ruhani bir merkez olarak mevcut geleneksel kent dokusu ile bütünleşmiş
biçimiyle, Dünya Mirası endikatif listesindedir.
15- Kekova
Yeri : Akdeniz Bölgesi Boylam : 290 53’ Doğu Enlem : 360 13’ Kuzey Kriter : a) i, iii, Doğal a) ii, iii, Kültürel
Akdeniz Bölgesinde yer alan Kekova Adası, arkeolojik Üçağız ve
Kaleköy yerleşmeleri ve adayı çevreleyen batık kentin yanısıra, gerek görsel,
gerekse doğal özellikleriyle Dünya Miras Listesine aday olarak gösterilmektedir.
16- Güllük Dağı – Termessos Milli Parkı
Yeri : Akdeniz Bölgesi Boylam : 300 30’ Doğu Enlem : 370 00’ Kuzey Kriter : a) ii, iii, v, Kültürel a) ii, iii, iv, Doğal
Denizden yaklaşık 1050 m. yükseklikte Antalya’nın kuzeyinde
dağlar arasında gizli Termessos (Güllük Dağı Milli Parkı) antik kenti, yerleşim
biçimi, savunma sistemleri ile doğanın sunduğu olanakları en iyi şekilde
kullanan kentlerden biridir.
Güllük Dağı’nın dik yamaçları ise Güver Uçurumu ve tipik
Akdeniz bitki örtüsünün yanısıra soyu tükenmekte olan hayvanları da barındıran
özel bir bölgedir.
Coğrafyam.org